Shop
Stel u de Costa del Sol voor, ergens in de jaren zeventig. Overdag een glas water op het terras, daarna een ijsje op de boulevard. ’s Avonds staat er vis op tafel, met een scheut olijfolie. En als de volgende ochtend iemand de dunne heeft, is de schuldige snel gevonden. ‘Het zal wel van die olie komen.’
Het water, de ijsblokjes en het ijsje verdwenen uit het verhaal. Die vreemde olie bleef hangen. Besmet drinkwater, ijs van besmet water of besmet eten kunnen reizigersdiarree veroorzaken. Wat er bij zo’n gezin precies is gebeurd, weet je achteraf zelden. Maar het zegt wel iets over de reputatie van olijfolie in Nederland dat juist zij in dat vakantieverhaal de schuld kreeg.
In de jaren zeventig kreeg olijfolie in vakantieverhalen nog de schuld van buikklachten. Een paar decennia later stond ze in de bonusfolder. Tussen de jaren negentig en de jaren nul verviervoudigde de hoeveelheid olijfolie die in Nederland beschikbaar was voor consumptie. De waardering voor de smaak en prijs van goede extra vierge groeide geleidelijk.
Van de huishoudschool naar de Spaanse kust
In de jaren vijftig hadden de huishoudscholen nog veel invloed op hoe Nederland kookte. Eten moest voedzaam zijn en betaalbaar blijven. Receptenschrijvers probeerden hun lezers intussen aan knoflook, aubergine en olijfolie te krijgen. Schrijver Frank Noë haalt in zijn terugblik op die jaren het idee aan dat je van olijfolie aan de dunne raakte. Het vooroordeel bestond dus al vóór de Spaanse vakanties van de jaren zeventig.
In de jaren zestig ontdekten Nederlanders de pizzeria en gingen meer mensen over de grens. Culinair schrijvers als Wina Born maakten andere keukens vertrouwd. Ook supermarkten hielpen daarbij. Albert Heijn gebruikte bijvoorbeeld Allerhande om lezers kennis te laten maken met Franse producten en recepten. In de jaren zeventig werd Spanje voor veel Noord-Europeanen een vakantiebestemming. De smaak van olijfolie werd bekender. Welke olie je thuis in de supermarkt kocht, was een volgende vraag.
Hoeveel olijfolie gebruikte Nederland door de jaren heen?
Het duurde nog even voor olijfolie op grote schaal in de Nederlandse keuken belandde. De cijfers van FAOSTAT laten zien waar de grote sprong zat. In de jaren negentig was gemiddeld zo’n 3.100 ton per jaar beschikbaar voor menselijke consumptie. In de jaren nul was dat 12.500 ton, ongeveer vier keer zoveel. Daarna ging de groei minder hard.
Bron: FAOSTAT via UNdata, Nederland, product ‘Olive Oil’, categorie ‘Food’. De tabel geeft het gemiddelde van de gepubliceerde jaarcijfers. Die zijn afgerond op duizend ton, waardoor de eerste decennia vooral de orde van grootte laten zien. De cijfers gaan over alle olijfolie die voor consumptie beschikbaar was, ongeacht kwaliteitsklasse. Voor de jaren twintig bevat deze reeks twee jaren.
Hoe geraffineerde olijfolie in de supermarkt ‘gewoon’ werd
Bertolli stond volgens een Unilever-publicatie in 1997 al jaren in het specialiteitenschap. In februari 2008 zette Boni literflessen Carbonell in de aanbieding. Normaal of extra vierge, allebei 1+1 gratis.
Dat woord normaal vind ik veelzeggend. Kijk naar de productomschrijvingen van Bertolli Classico en Carbonell Mild bij Albert Heijn. In beide gevallen gaat het om een mengsel van geraffineerde olijfolie en olijfolie van de eerste persing. Raffinage haalt veel geur en smaak uit de olie. Toch kreeg de koper vooral woorden mee als mild, klassiek en ideaal om te bakken. Wie wilde weten welke categorie hij kocht, moest de fles omdraaien.
‘In extra vierge kun je niet bakken’
Van alle verhalen die Nederlanders over olijfolie hebben meegekregen, heeft dit me misschien wel het meest gestoord. De ene fles werd aangeprezen voor de pan. De andere kreeg in de beeldvorming een plek bij de salade. Zo werd een verkoopverhaal in mijn ogen een keukenregel. Voor geraffineerde olijfolie was dat een uitstekende boodschap.
Met goede extra vierge olijfolie kunt u prima bakken. U kunt een zachte extra vierge kiezen als u een subtielere smaak wilt. Ik gebruik een uitgesproken olie ook graag aan tafel, waar je haar geur en smaak volop proeft. Dat is een keuze voor het gerecht. In de Academie leggen we uit hoe het zit met bakken en het rookpunt.
Toen ook ‘extra vierge’ op het etiket te weinig zei
Een correct geëtiketteerd geraffineerd mengsel is één ding. Een olie die als extra vierge wordt verkocht en die klasse bij een test niet haalt, is een ander probleem. De Keuringsdienst van Waarde liet 27 flessen testen. Vijftien haalden op het testmoment de klasse extra vierge niet. Eén geteste Carbonell werd als lampante beoordeeld. Beide geteste Bertolli-oliën haalden de extra vierge-klasse wel. Die uitslagen gaan over de flessen die zijn getest. Lees in de Academie wat de uitslag zegt over de kwaliteitsklasse.
Waarom ik in 2005 De Olijfolie Shop begon
Ik was de slechte olie die ik in Nederland tegenkwam zat. En ik ergerde me eraan hoe weinig de gemiddelde koper meekreeg over wat er in die fles zat. In 2005 begon ik De Olijfolie Shop, een kleine webshop met drie extra vierge olijfolies. Ik wilde mensen thuis én chefs in Nederland laten proeven hoe een extra vierge van hoge kwaliteit smaakt.
Ik wilde dat een thuiskok én een chef dezelfde ontdekking konden doen. Zet twee glaasjes naast elkaar en ruik eerst. In het ene gebeurt weinig. Uit het andere komt ineens de geur van groene tomaat, vers gras of amandel. Neem een slokje. Misschien is de olie zacht en fruitig. Misschien komt de peperigheid pas als u slikt. Dan kunt u zelf beslissen welke olie u in de pan wilt en welke u over het gerecht wilt schenken.
Smaak, gezondheid en de prijs van goede olijfolie
Dat besef is in Nederland langzaam gegroeid. Dat we meer olijfolie gingen kopen, was al vroeg zichtbaar in de verkoopcijfers. Waardering voor het verschil tussen een neutrale olie en een extra vierge die een gerecht echt iets geeft, kwam in mijn ervaring geleidelijk. Je kon iemand uitleggen hoe de olie gemaakt werd, maar met twee glaasjes naast elkaar was het verschil vaak binnen een minuut duidelijk.
Gezondheid gaf Nederlanders ook een reden om olijfolie vaker te gebruiken. Al in 2003 noemde een woordvoerder van Bertolli die belangstelling in de berichtgeving over de stijgende verkoop. Olijfolie bevat veel onverzadigd vet. Wie er een bron van verzadigd vet mee vervangt, kan daarmee zijn LDL-cholesterol verlagen. De smaak is een andere reden om voor een goede extra vierge te kiezen. CBI signaleert inmiddels ook dat de consumptie van duurdere olijfolies, waaronder premium en biologische oliën, groeit, terwijl Nederlandse kopers prijsgevoelig blijven. In de Academie leest u meer over olijfolie, onverzadigd vet en cholesterol.
De prijs uitleggen kostte vaak meer tijd. Een producent die vroeg oogst voor een frisse, groene smaak, krijgt doorgaans minder olie uit zijn olijven. Zorgvuldig oogsten, snel verwerken en goed bewaren vragen ook aandacht en geld. Een hogere prijs kan dus een reden hebben. Hoeveel u voor een goede fles overhebt, wordt een veel leukere vraag als u eerst zelf hebt geproefd wat die olie op uw bord doet. Lees hoe het oogstmoment de smaak en opbrengst beïnvloedt.
Vroeger kreeg de olijfolie in het vakantieverhaal de schuld. Ruim twintig jaar na mijn eerste drie flessen vind ik dit een mooiere vraag om aan tafel te horen. Welke olijfolie zit hier eigenlijk overheen?
Proef het verschil zelf
Schenk twee oliën in aparte glaasjes. Ruik eerst en proef daarna een klein slokje. Probeer ze vervolgens op hetzelfde stukje brood of dezelfde tomaat. Welke olie zou u nog een keer op tafel willen zetten?
Naar de Olijfoliewijzer →Vragen over olijfolie in Nederland
Meer weten over het schap van vandaag? Lees wat u koopt als u olijfolie uit de supermarkt kiest of ga terug naar De Olijfolie Academie.
Bronnen bij dit verhaal
- Frank Noë, Ja, dát was lekker!, terugblik op koken in de jaren vijftig en zestig.
- Charlotte Kleyn, Gezellige joie de vivre. De Franse keuken in Nederland (1955–1980), Skript Historisch Tijdschrift. Koninklijke Bibliotheek, Kookboeken uit 1946–2000.
- ANP, Nederlandse consumptie olijfolie flink gestegen, 26 november 2002. Unilever, Op Eigen Terrein, 1997, nr. 11. Boni-advertentie in de Soester Courant, 6 februari 2008, p. 8.
- Albert Heijn, productomschrijvingen van Bertolli Classico en Carbonell Mild. Europese Commissie, COM(2000) 855, over onder meer de kenmerken van geraffineerde olijfolie.
- UC Davis, Olive Oil Myths and Facts, over verhitten van extra vierge. Keuringsdienst van Waarde, Uitslag extra vierge olijfolie-test.
- Beeld & Geluid, archiefmateriaal over Nederlandse toeristen in Torremolinos. CDC Yellow Book, Food and Water Precautions for Travelers en Travelers’ Diarrhea.
- ANP, Nederland schakelt over op olijfolie, 26 september 2003. Voedingscentrum, Olijfolie en Cholesterol.
- FAOSTAT via UNdata, Olive Oil, Nederland (gebiedscode 150), Food (elementcode 5142), 1961–2021. CBI, The European market potential for olive oil, hoofdstuk over Nederland.
