Een goede olijfolie verbindt mensen aan tafel. We schenken haar over een gerecht, dippen er samen brood in en geven een bijzondere fles cadeau. Maar die verbindende rol van olijfolie is veel ouder dan onze moderne eetcultuur.

Al duizenden jaren heeft de olijfboom een bijzondere plaats in het jodendom, christendom en de islam. Olijfolie was voedsel, brandstof voor lampen en onderdeel van religieuze rituelen. De olijf stond voor nieuw leven, vrede en hoop.

Wie die oude verhalen naast elkaar legt, ontdekt een bijzondere rode draad: olijf, olie, licht, vrede en verbinding.

Een olijfblad als teken van een nieuw begin

Een van de bekendste verhalen over de olijf vinden we in het Bijbelboek Genesis.

Na de zondvloed laat Noach een duif los om te ontdekken of het water is gezakt. De duif keert terug met een vers olijfblad in haar snavel. Daaraan ziet Noach dat het water zich terugtrekt en dat er weer leven op aarde mogelijk is.

Eigenlijk past dat opvallend goed bij de olijfboom zelf. Het is geen boom voor mensen met haast. Een olijfboom groeit langzaam, kan honderden jaren oud worden en kan na droogte, beschadiging en moeilijke omstandigheden opnieuw uitlopen.

Wie een olijfboom plant, denkt bijna automatisch verder dan zijn eigen generatie.

Olijfolie bracht letterlijk licht

Olijfolie had in de wereld van de Bijbel niet alleen een symbolische betekenis. Ze was vooral bijzonder praktisch.

In Exodus wordt de Israëlieten opgedragen zuivere olie van geperste olijven te brengen om de lampen te laten branden. De olie zorgde ervoor dat er voortdurend licht kon zijn bij de tabernakel.

Voor ons klinkt het misschien vreemd om mooie olijfolie in een lamp te schenken. Wij hebben elektriciteit en gebruiken olijfolie vooral in de keuken. Maar rond de Middellandse Zee was olijfolie eeuwenlang een belangrijke brandstof voor verlichting.

Licht kreeg vanzelf een diepere betekenis. Het staat in vrijwel iedere cultuur voor hoop, wijsheid, veiligheid en het verdrijven van duisternis.

Olie om koningen en priesters te zalven

Olijfolie werd ook gebruikt bij zalving. In de Hebreeuwse Bijbel worden priesters en koningen gezalfd. Olie markeerde daarmee een bijzondere bestemming of taak.

Het begrip messias komt van het Hebreeuwse woord voor ‘gezalfde’. Ook het Griekse Christos, waar het woord Christus vandaan komt, betekent gezalfde.

Olijfolie was daardoor veel meer dan voedsel. De olie kon staan voor toewijding, waardigheid en zegen.

De olijfboom in het christendom

Ook in het Nieuwe Testament blijft de olijfboom zichtbaar. De Olijfberg bij Jeruzalem komt verschillende keren terug in het leven van Jezus. Aan de voet ervan ligt Getsemane, bekend uit het lijdensverhaal.

Paulus gebruikt in zijn brief aan de Romeinen de olijfboom zelfs als uitgebreide metafoor. Hij beschrijft wilde en natuurlijke takken die op dezelfde olijfboom worden geënt.

De Koran: een gezegende olijfboom

Ook in de Koran heeft de olijf een bijzondere plaats.

Een van de bekendste passages staat in Soera An-Nur, oftewel Het Licht. Daar wordt een lamp beschreven die wordt gevoed met olie van een gezegende olijfboom. Over de olie wordt gezegd dat zij bijna uit zichzelf zou stralen, nog voordat vuur haar raakt.

De combinatie van olijfolie en licht die we in de Bijbelse traditie zagen, verschijnt hier opnieuw in een krachtige religieuze metafoor.

De olijf wordt bovendien expliciet genoemd aan het begin van een andere soera: “Bij de vijg en de olijf.”

De olijf is daarmee ook binnen de islamitische traditie veel meer dan alleen een landbouwproduct.

Chanoeka: het feest waarbij olie centraal staat

Misschien bestaat de meest directe verbinding tussen olijfolie, geloof én de donkere wintermaanden binnen het jodendom.

Bij Chanoeka worden gedurende acht dagen lichten ontstoken. Volgens de rabbijnse traditie werd bij de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem slechts één kruikje ritueel zuivere olijfolie gevonden. Dat was voldoende om de menora één dag te laten branden.

De olie zou echter acht dagen zijn blijven branden, lang genoeg om nieuwe zuivere olie te kunnen bereiden.

Daarom worden tijdens Chanoeka acht dagen lang lichten ontstoken. Kaarsen worden tegenwoordig veel gebruikt, maar olijfolie geldt nog altijd als een bijzonder passende brandstof voor een Chanoeka-menora.

Drie religieuze tradities, dezelfde boom

Jodendom, christendom en islam zijn verschillende religies, met ieder hun eigen geloof, geschiedenis en tradities. Die verschillen moeten we niet uitwissen.

Maar ze ontstonden wel in een wereld waarin dezelfde olijfboom groeide. Daardoor komen we hem steeds opnieuw tegen.

Het is bijzonder dat één boom zo’n grote rol kon krijgen in verschillende tradities.

Misschien is dat ook niet helemaal toevallig. Een olijfboom vraagt geduld. Hij overleeft moeilijke omstandigheden, kan eeuwen oud worden en blijft vruchten geven aan generaties die de persoon die hem ooit plantte nooit zal ontmoeten.

Van heilige olie naar samen eten

Tegenwoordig gebruiken we olijfolie meestal heel anders.

Wij hoeven er geen huis meer mee te verlichten en een fles extra vierge belandt gelukkig meestal niet in een olielamp.

We schenken haar over burrata, gebruiken haar bij groenten of vis, maken er een dressing mee of zetten een schaaltje op tafel naast vers brood.

Maar juist daar gebeurt iets interessants.

Zet brood en goede olijfolie midden op tafel en mensen gaan delen. Iemand schenkt bij. Een ander breekt het brood. Er wordt geproefd, gegeten en gepraat.

Licht in de donkere maand

En dan komen we vanzelf bij december.

Chanoeka, Kerstmis en andere feesten hebben ieder hun eigen oorsprong en betekenis. Toch herkennen veel mensen in deze tijd van het jaar dezelfde menselijke behoefte.

Dat maakt de eeuwenoude symboliek van de olijf ineens verrassend actueel.

De olie die duizenden jaren geleden lampen liet branden, staat nu tijdens een feestelijk diner op tafel. De olijftak die symbool werd voor hoop en vrede, is nog altijd herkenbaar. En een product dat door verschillende religies en culturen heen een bijzondere betekenis heeft gekregen, wordt tegenwoordig door mensen overal ter wereld samen gedeeld.

Een cadeau dat op tafel komt

Misschien is dat ook waarom een mooie fles olijfolie zo goed als geschenk werkt. Je geeft niet iets dat daarna in een kast verdwijnt.

Je geeft iets dat wordt geopend, op tafel komt, bij een maaltijd wordt gebruikt en meestal met anderen wordt gedeeld. Juist in december is dat een mooie gedachte.